काठमाडौं । २०८२ साल नेपाली संगीतका लागि बहुआयामिक परिवर्तनको समय बन्यो । यसवर्ष नयाँ गीत र ट्रेन्डको मात्र कथा होइन, संगीतले समाज, प्रविधि, राजनीति र भावनासँग गहिरो सम्बन्ध जोडेको वर्षका रूपमा पनि सम्झिनुपर्ने हुन्छ ।
यस वर्ष केही संगीत सर्जकलाई गुमाउनुपर्यो । चर्चित गायक प्रशान्त तामाङको निधनले संगीत क्षेत्र शोकमा डुब्यो । एक समय ‘इन्डियन आइडल’ जितेर नेपाली संगीतलाई अन्तर्राष्ट्रिय पहिचान दिलाएका तामाङको योगदानलाई सम्झिँदै कलाकार र श्रोताले श्रद्धाञ्जली दिए । उनको निधनले एउटा पुस्ताको सांगीतिक स्मृतिलाई झस्काएको अनुभव धेरैले व्यक्त गरे ।
यता, नयाँ पुस्ताको उदय पनि उत्तिकै बलियो देखियो । ‘द भ्वाइस अफ नेपाल’ सिजन ७ को उपाधि नीताकुमारी थापाले जितिन् । रियालिटी शोमार्फत आउने नयाँ प्रतिभाले नेपाली संगीतमा निरन्तर ऊर्जा थपिरहेको संकेत यसले दिएको छ । यस्ता प्लेटफर्मले नयाँ गायकलाई पहिचान दिलाउने प्रमुख माध्यमका रूपमा आफ्नो स्थान अझै बलियो बनाएका छन् ।
यस वर्ष संगीत र राजनीतिबीचको सम्बन्ध घनिष्ट देखियो । अन्डरग्राउन्ड र्यापबाट करिअर सुरु गरेका बालेन शाह प्रधानमन्त्री बन्नु नेपाली संगीतकै इतिहासमा नयाँ मोडजस्तै हो । झापा-५ मा पूर्वप्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीलाई फराकिलो मतान्तरले पराजित गर्दै उनी सत्ता नेतृत्वमा पुगे ।बालेनको यात्रा राजनीतिक सफलता मात्र होइन, हिपहप जस्तो वैकल्पिक सांगीतिक धारले समाजमा कति गहिरो प्रभाव पारेको छ भन्ने प्रमाण पनि हो । उनको गीत ‘जय महाकाली’ले युट्युबमा २४ घण्टाभित्र सबैभन्दा धेरै हेरिएको नेपाली गीतको रेकर्ड बनाउनु यसैको अर्को संकेत हो ।
डीजेइङबाट करिअर थालेका सुधन गुरुङ गृहमन्त्री बन्नु पनि संगीत पृष्ठभूमिका व्यक्तिहरू राज्यको नेतृत्वमा पुग्न थालेको उदाहरण हो ।
तर, सबै संगीतकर्मीको राजनीतिक यात्रा भने सफल भएन । गायक प्रकाश सपुतले राजनीतिमा डेब्यू गरे पनि राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीबाट समानुपातिक सूचीमा छनोट हुन सकेनन् । त्यसपछि उनी पुनः संगीतमै फर्किएका छन् । यसले संगीत र राजनीतिबीचको सम्बन्ध सम्भावनासँगै चुनौतीपूर्ण पनि रहेको देखाउँछ ।
डिजिटल प्लाटफर्मतर्फ, सामाजिक सञ्जाल नेपाली संगीतको सबैभन्दा ठूलो मञ्च बनेको छ । टिकटक, इन्स्टाग्राम र युट्युबले गीत बनाउने र सुन्ने दुवै तरिका बदलिदिएका छन् । अहिले गीतको सफलता ‘भ्यूज’, ‘रिल’ र ‘ट्रेन्ड’ले तय गर्न थालेको छ ।
यसवर्ष, युट्युबले ट्रेन्डिङ पृष्ठ हटाउनु एउटा महत्वपूर्ण मोड बन्यो । पहिले ट्रेन्डिङमा पर्नु नै गीतको सफलताको मुख्य सूचक थियो । अहिले त्यो हटेपछि कलाकार टिकटक र रिल्सतिर झन् केन्द्रित हुन थालेका छन् ।
यसले संगीतको स्वरूपमै परिवर्तन ल्याएको छ । अब गीत बनाउँदा सुरुवातमै ध्यान खिच्ने, छोटो क्लिपमै लोकप्रिय हुने ढाँचामा जोड दिन थालिएको छ । एआईको प्रवेशले यो परिवर्तनलाई तीव्र बनाएको छ । एआईबाट बनेका गीत सामाजिक सञ्जालमा देखिन थालेका छन् । कतिपय अवस्थामा श्रोता वास्तविक र कृत्रिम स्वर छुट्याउनै गाह्रो हुने अवस्था छ ।
यसले संगीत उत्पादन सजिलो बनाएको छ, तर सँगै मौलिकता, कपिराइट र अधिकारबारे गम्भीर प्रश्न पनि उठाएको छ । नेपालमा यसबारे स्पष्ट नीति नहुँदा आगामी दिनमा यो बहस अझ चर्किने संकेत देखिन्छ ।
यता, पुराना पुस्ताका ब्यान्डको पुनरागमनले अर्को रोचक सन्तुलन देखाएको छ । ९० को दशकका चर्चित कन्दरा, नेपथ्य र मंगोलियन हार्ट जस्ता ब्यान्डहरू पुनः सक्रिय भएका छन् । यी ब्यान्ड अहिले देश तथा विदेशका टूरमा व्यस्त छन् ।
यसले देखाउँछ, डिजिटल युगमा नयाँ ट्रेन्ड बढे पनि पुराना गीत र ब्यान्डप्रति दर्शकको आकर्षण अझै कायम छ । प्रत्यक्ष कन्सर्ट र लाइभ प्रस्तुति अझै संगीतको महत्वपूर्ण पक्ष बनेका छन् । डायस्पोरामा हुने कार्यक्रमले नेपाली संगीतलाई अन्तर्राष्ट्रिय बजार पनि दिएको छ । अमेरिका, युरोप लगायतका स्थानमा हुने कन्सर्टले कलाकारलाई नयाँ दर्शक समूहसँग जोडिरहेको छ ।
समग्रमा हेर्दा, वर्ष २०८२ नेपाली संगीतका लागि संक्रमणको समय जस्तै देखिन्छ । एकातिर नयाँ पुस्ता, डिजिटल प्लेटफर्म र एआईले संगीतलाई नयाँ दिशामा लैजाँदै छन् । अर्कोतिर पुराना ब्यान्ड, लाइभ संगीत र सांस्कृतिक जराले यसको आधार बलियो बनाइरहेका छन् ।
यो वर्षले एउटा स्पष्ट संकेत दिएको छ- नेपाली संगीत अब गीतमा मात्र सीमित छैन । यो समाज, राजनीति, प्रविधि र पहिचानसँग जोडिएको व्यापक क्षेत्र बनेको छ । अब प्रश्न यही हो, यो विस्तारसँगै नेपाली संगीतले आफ्नो मौलिकता र गहिराइ कसरी जोगाउने ?
उत्तर भने आगामी यात्राले दिनेछ ।
